Çeviri: Kesintisiz Faaliyet Çeviri Kolektifi
İsrail işgal güçleri, ‘Kentsel Harp Eğitim Merkezi’ ya da ‘Mini Gazze’ olarak bilinen üç boyutlu simülasyon alanında bir araya geliyor. Burası, işgal altındaki Filistin’de, an-Naqab (Negev) Çölü’ndeki Wadi al-Sayal (Tze’elim) bölgesidir. 4 Ocak 2022. Fotoğraf: Oded Balilty / Associated Press.
Sanat dünyasının ekonomik entrikaları genellikle saklansa da; yine de ticari galeriler, fuarlar, müzayede evleri, kültür vakıfları, güncel sanat kurumları, kamu müzeleri, eğitim platformları vb. üzerinden büyük ölçüde izlenebilir.[1] Bu “resmî” sanat dünyasında faaliyet gösteren kültür emekçileri, görünürlüğün burada sermayenin değerine nasıl eklendiğini genellikle bilir: bir sanatçının “hisse senedi” sayılabilecek sanat yapıtlarına yatırım yapılır ve bu yapıtlar resmî sanat dünyasının platformlarında dolaşıma girdikçe değerleri artar. Benim “gölge sanat dünyası” adını verdiğim alanda kurallar farklıdır: burada kültür emekçileri, sanatçılar, yazarlar, sinemacılar, koreograflar, sahne ve set tasarımcıları ile oyun geliştiriciler, askerî-endüstriyel kompleks tarafından operasyonel ve çoğu zaman gizli görevlerde doğrudan istihdam edilir.[2] Bu kültür emekçileri, sanat dünyasının liberal ikliminde neredeyse hiç tartışılmıyor — ki bu liberal iklim, aslında sanat dünyasının kendi finansallaşmasının vahşetini perdeleyen yüzeysel bir siyasettir. Ancak gölge sanat dünyasından habersiz olmamız, onu daha güçsüz kılmaz. Bir sabah Trump’ın ideoloğu Steve Bannon’ın yazdığı senaryonun içine uyanıvermek için onun filmlerinin gölge sanat dünyasında dolaşıma girdiğini fark etmenize gerek yoktur.[3] Putin ideoloğu Vladislav Surkov’un dramaturjik ya da edebî işlerini bilmenize gerek yoktur; eserlerinin hayat verdiği savaş tiyatrolarını zaten tanırsınız.[4] Şu soru ortaya çıkıyor: Gölge sanat dünyası hakkında, özellikle de yaşamlarımızı —ve ölümlerimizi— bu kadar orantısız biçimde etkilerken neden çok az şey biliyoruz?
Egemen siyaset ve medya sınıfı, kök nedenler ele alınmadıkça sürecek olan İsrail’in Filistin’deki yetmiş yedi yıllık işgal ve imha kampanyasını bir “yanıt” olarak sunma eğilimindedir. Oysa bu soykırımın provası yapıldı. Bugün “İsrail işgali” terimi dahi yetersiz kalmaktadır; çünkü Nil’den Fırat’a uzanan bir “Büyük İsrail” planının artık Netanyahu, Smotrich, Ben-Gvir ve diğer soykırım failleri tarafından alenen propagandası yapılmaktadır.[5] Bu metinde, soykırım provasının altında yatan tahayyülü ve kültürel çalışmayı —yani gölge sanat dünyasının, soykırımı Filistin halkı bombalanmadan, kurşuna dizilmeden, infaz edilmeden, aç bırakılıp sadistçe hedef talimi yapılmadan, hem de tüm bunlar dünya çapında canlı yayınlanmadan çok önce nasıl senaryolaştırdığına, görselleştirdiğine ve sahnelediğine— odaklanacağım.[6]
- Gölge Sanat Dünyasının “Seyirci-Oyuncu”su
Yerli halklarının yüzde doksan ila doksan beşi imha edilerek kurulan Amerika Birleşik Devletleri ile başlıyoruz.[7] ABD’nin askerî-endüstriyel kompleksi, yaşamın bütünüyle militarize edilmesi için askerî mantık ve değerlerle yoğrulmuş kültürel biçimleri sistematik olarak kullanan “militainment” (askeri-eğlence) endüstrisinin öncüsüdür.[8] ABD’nin popüler kültürü askerî amaçlarla kullanmasına dair sayısız örnek vardır; en meşhurları Disney ve Marvel eğlence markalarıdır.[9] Ben, katılımcıları yalnızca okuyucu ya da izleyici olmaktan daha derin bir zihinsel hatta fiziksel düzeyde işe katan, yani immersion (3 boyutlu ortamda içine alma/kuşatma) amaçlayan kültürel biçimlere odaklanacağım. Brezilyalı dramaturg ve aktivist Augusto Boal sahnede ve hayatta oyuncu-yaratıcı olmak için seyircinin pasifliğinden kopan “seyirci-oyuncu”dan meşhur bir şekilde bahsetti.[10] Gölge sanatı dünyası da benzer şekilde halkları izleyiciliğin ötesinde harekete geçirmeye çalışıyor- soykırımı önlemek için değil, soykırımın gerçekleştirilmesine ve yönlendirilmesine tam olarak katılmak için.
Sanal Ordu Deneyimi (VAE), America’s Army video oyununun geliştirilmiş bir üç boyutlu deneyimi üzerinden askerî işe alımı hedefleyen, 9 milyon dolarlık gezici bir propaganda gösterisidir. Fotoğraf: ABD Ordusu, AirFest 2010, Mart. Hava Yedek Üssü.
Temel bir örnek, Albay Casey Wardynski tarafından 2002’de tasarlanan ve ABD Ordusu için bir işe alım ve eğitim platformu olarak geliştirilen ücretsiz çok oyunculu nişancı oyunu America’s Army’dir.[11] Oyuncular, Ordu’nun işe alım web sitesi üzerinden giriş yapar ve Afganistan ile Irak’taki gerçek (ancak “temizlenmiş” olsa da) savaş bölgelerine dayanan ve “Czervenia” gibi isimler taşıyan kurgusal ülkelerdeki savaş senaryolarına dahil edilir. America’s Army 2002–2013 arasındaki dört sürümle olağanüstü başarılı olmuştur. On yıl içinde, on üç milyondan fazla oyuncu dünyadaki isimsiz ve sürekli genişleyen tehditlere karşı yaklaşık 260 milyon saatlik çatışmaya girmiştir.[12]
İran destekli Şii siyasi parti ve paramiliter örgüt Hizbullah gibi yapılar, tek taraflı emperyalist askeri-eğlencenin yarattığı tehlikeyi hızla kavrayarak kendi oyunlarını geliştirdiler. Special Force 2: Tale of the Truthful Pledge (2006) oyununda İsrail işgal rejimi ana hedeftir; The Holy Defense: Protecting the Homeland and the Holy Sites (2018) ise Suriye’de IŞİD’e karşı mücadeleyi simüle eder.[13] Hizbullah’ın oyun tasarımı son derece spesifiktir; İsrail işgal güçleri ve IŞİD militanlarının öldürülmesini grafik olarak tasvir ediyor ve bunu örgütün bölgesel siyasî hedeflerinin parçası olarak çerçeveliyor. America’s Army ise, üniformaları ve maskeleri genelleştirerek hasımları “yüzsüz düşman avatarları”na indirger; oyuncu bu avatarların üzerine ABD’nin geçmişteki, şimdiki ya da gelecekteki herhangi bir düşmanını yansıtabilir.[14] Bu “bileşik düşman avatarları” Afgan da olabilir, Rus da, Çinli de. Hepsi birden de olabilir, hiçbiri de. Emperyalist ve yayılmacı tahayyülün temel aldığı bu askeri-eğlence biçimlerinde kimin düşman, kimin dost sayılacağı, o anki jeopolitik çıkarlara bağlıdır.
ABD Ordusunun emperyal tahayyülündeki ‘bileşik düşman’ ile Hizbullah’ın bölgesel tahayyülündeki grafik düşman üzerine karşılaştırmalı bir inceleme; solda birinci şahıs nişancı oyunu America’s Army: Proving Grounds (2015), sağda ise Special Force 2: Tale of the Truthful Pledge (2007) görülüyor. Kaynak: Jonas Staal (yön.), Propaganda Theater, Video Study (Jindřich Chalupecký Society, Prag, 2023).
- (Gelecekteki) Savaş Sanatı
Son derece başarılı askeri-eğlence endüstrisi, yıllardır Call of Duty gibi gişe rekortmeni oyunlar aracılığıyla ABD Ordusu’nun emperyalist tahayyülünü ücretsiz çoğaltmaktadır; bu seri, ortaya çıktığından bu yana yılda ortalama 250 milyon oyuncuya ve yirmi beş milyar saatten fazla oynamaya ulaşmıştır.[15] Yeni oyunlar geliştirmeye duyulan ihtiyaç azalınca ABD Ordusu, 2018’de üniformalı Army Esports Team’i kurarak Call of Duty, Fortnite ve diğer işe alım-uyumlu oyunları rekabetçi biçimde oynamaya başladı. Eşzamanlı olarak askerî-endüstriyel kompleks doğrudan oyun geliştiricileri istihdam etmeye yöneldi. Call of Duty oyun tasarımcısı Dave Anthony ve tekno-gerilim serisi Ghost Fleet’in yazarları August Cole ve Peter Singer ile birlikte Pentagon bağlantılı Atlantik Konseyi’nin Art of Future Warfare (Gelecekteki Savaş Sanatı) projesine danışman olarak devşirildi.[16] Askerî liderler bu sanatçıların borsa çökertmeye dönük siber saldırılar ya da kontrolü ele geçirilip operatörlerine karşı çevrilen dronlar gibi geleceğin savaş biçimlerine dair bu sanatçıların yaratıcı senaryolarından etkilenmişti. Dave Anthony “Bir yönetmen ve yazar olarak işim, yeni ve taze fikirler yaratmak için beklentileri ve yerleşik düşünüşü korkusuzca kırmaktır” dedi.[17] Süreç çarpıcıdır: ABD ordusu, kendi oyunları aracılığıyla askeri-eğlenceyi sıradanlaştıran bir kültür yaratır; sonra da bu kültürden çıkardığı oyun tasarımcılarını geri dönüp bizzat savaş makinesinde işe alır.
Red Team Défense / Fransa Savunma Bakanlığı (2021) tarafından hazırlanan ‘P-Nation’ senaryosunu tanıtan video özetinden bir kare; burada ulusötesi korsan uluslarının ortaya çıktığı küresel gecekondu bölgeleri tasvir ediliyor.
Bu gölge sanat dünyasının işe alım pratiği başka ülkelerce de benimsendi. 2019’da Fransa Savunma Bakanlığı, “2030-2060 zaman dilimi için yıkıcı senaryolar” yazmakla görevlendirilen bir grup fütürist, bilim kurgu yazarı ve sanatçıdan oluşan Red Team Défense programını başlattı.[18] Red Team’in çalışmalarının çoğu gizli olmakla birlikte, kamuoyuyla paylaşılan bazı senaryolar da oldu. Örneğin “P-Nation”—Pirate Nation (Korsan Ulus), Avrupa’nın gözetim toplumundan bıkmış, iklim felaketinin vurduğu, hızla büyüyen devletsiz küresel gecekondu ağlarından oluşan ve dışlanmış aktivist gençlikten beslenen geleceğin bir korsan konfederasyonunu hayal eder. Bu dijital yerlileri işe alarak P-Nation, sürat tekneleri kadar rahatlıkla dronlar ve hackerlar kullanır; küresel bir dijital hareketin de desteğini kazanır.[19] Senaryo, korsanları ve korsanlığı, Fransa ve NATO için önümüzdeki iki on yılda stratejik ve hibrit bir tehdide dönüştürür; Romain Lucazeau gibi öne çıkan bilimkurgu yazarları ve François Schuiten gibi çizerlerin katkılarıyla, ırksallaştırılmış Teröre Karşı Savaş mecazlarını tekrar üretir: esmer ya da siyah korsan “yeni terörist”tir; “radikalleşmiş” gençler “Hamas yanlısı woke sol”a denk düşer; P-Nation ise haydut bir devlet aktörüdür.
Red Team’in halka son açıklaması, geleceğin uzay hücumuna dair ince bir dosyadır; burada karma devlet-şirket örgütlenmeleri asteroitlerden ve diğer gezegenlerden kaynak çıkarmayı hedefler. Senaryo, yirmi birinci yüzyılın ortalarında iki hegemonun egemen olduğu bir dönemde gelişiyor: Kuzey Amerika ve Avrupa devleti tarafından düzenlenen PebbleX ve devlet kapitalizmiyle yönetilen bir teokrasi olan Republic of Circle (Çember Cumhuriyeti). Republic of Circle gezegen dışı çıkarım bölgelerini kendi özel gelişimi için sahiplenince, karşılıklı sabotaj ve geniş ölçekli silahlı çatışma, küresel ekonomiyi bu hegemonların işletmelerine bağımlı hâle getiren istikrarı tehdit eder.[20]
Geleceğin Korsanları – grafik roman sanatçısı François Schuiten’ın P-Nation üyelerini tasvir eden çizimleri; Red Team Défense / Fransa Savunma Bakanlığı tarafından 2021’de yayımlandı.
Bu senaryoda Republic of Circle liberal olmayan “haydut devlet” rolünü oynar. Tasviri, Çin’in parti güdümlü ekonomik modeli ile İran’ın teokratik modelini harmanlayarak, NATO tahayyülündeki başlıca iki düşman aktörü diyalektik bir karşıt figürde birleştirir. Çizgi roman sanatçısı Amaury Bündgen’in çarpıcı bir görseli, Çember Cumhuriyeti’nin ay yüzeyindeki maden çıkarım üssünü betimler. Yapay zekâyla işletilen bu tesis, iri bir böceği andırır — düşmanı yeraltında ya da gölgelerde sürünen, bu durumda ise ayın karanlık yüzeyinde ilerleyen bir haşere olarak resmetmek, klasik bir propaganda klişesidir.[21] Böylece insanlıktan çıkarılan hedefe yönelik şiddet, düşman maddî gerçeklik kazanıp hayal mekânını terk etmeden önce meşrulaştırılır.
Red Team üyesi Amaury Bundgen tarafından hazırlanan ‘Uzay Hücumu’ senaryosundaki Republic of Circle’a ait ay yüzeyi maden çıkarım üssü çizimi; NATO tahayyülündeki düşmanları, istilacı ve iri bir böceği andıran varlıklar olarak temsil ediyor. 2023’te Red Team Défense / Fransa Savunma Bakanlığı tarafından yayımlandı.
P-Nation senaryosu, sürmekte olan Teröre Karşı Savaş’ın anlatı kalıplarını genişletirken; uzaya hücum dosyası, Fransız devletini devlet-şirket birimleri tarafından gezegenler arası imparatorluk inşasını öngörmeye zorluyor. Her ikisi de Fransa’nın tahakküm arzusunu akla getiriyor. Emmanuel Macron bu dosyaları bizzat okuyup, onlara soru yöneltebilmek için Red Team ile doğrudan hat kurulmasını talep etmiştir.[22] Ancak şunu unutmamak gerekir ki, gölge sanat dünyasının etkisi ve nüfuzu onun gizli doğasınca şekillenir. Sanatçı Trevor Paglen’ın ABD askerî-endüstriyel kompleksinin “karanlık dünyası”na ilişkin kurucu araştırmalarında teşhir ettiği gibi, gölge sanat dünyası, varlığının tamamını değil, görünmesini istediği kısmını gösterir. En ikonik olanı, belirsiz sembol ve ibarelerle bezeli, ‘gizli askerî kara bütçeler (kamuya açıklanmayan ve Meclis denetimine açık olmayan bütçe-ç.n.) tarafından finanse edilen yapıları temsil eden yama ve armalar koleksiyonudur.[23] Red Team dosyalarında da görüldüğü üzere, bu arma ve işaretler bir tür “görünür görünmezlik” taşır: kamunun, varlığınızdan haberdar olmasını ister, ama varlığınızın gerçek kapsamını kavramasına izin vermez.[24]
Gölge sanat dünyasının geçirimsiz estetiği, güvenlik aygıtını mistifiye ederek ve korku ile güveni paradoksal biçimde harmanlayarak tahayyülümüz üzerinde güç icra eder; çünkü bu aygıtın fiilen nasıl işlediğini kimse bilemez. “Onlar”ın mesajlarımızı, telefon konuşmalarımızı ve verilerimizi izlediğini, çıkardığını ve belki de şüpheli olarak işaretlediğini gündelik hayatta sıkça söyleriz. Çağdaş yaşamın temel bir özelliği olan “onların” kim olduğunu belirleyemememiz tam da gölge sanat dünyasının, hem korktuğumuz hem korunduğumuzu sandığımız bir güvenlik aygıtını yaygınlaştırıp normalleştirmesini mümkün kılar. Bazıları kültür emekçilerinin gölge sanat dünyasında çalışmaya, imparatorluğu tahkim etmeye ya da genişletmeye katkıda bulunmaya razı oluşuna şaşırabilir. Fakat daha kritik bir soru var: Oyun geliştiricileri ve bilimkurgu sanatçıları geleceğin savaşlarını sadece öngörüyor mu, yoksa aslında o savaşları yazıya döküp var edebilir hâle mi getiriyorlar?
- Bileşik Devletler ve İmparatorluk Tahayyülleri
America’s Army oynayan birinin, kendisini bir süre sonra Güney Kaliforniya’daki Fort Irwin Ulusal Eğitim Merkezi’nde (NTC) bir asker olarak bulmasını hayal etmek hiç de zor değildir. “The Sandbox” (Kum Havuzu) olarak anılan bu merkez, 2003–2011 arasında Afganistan ve Irak’taki köylerin birebir kopyalarıyla oluşturulmuş ayrıntılı sahte köylerin bulunduğu bir alandı.[25] Hollywood set tasarımcıları tarafından optimize edilen bu sahte kasabalara ek olarak, NTC, her ay on yedi gün boyunca simülasyonda yaşamaları için Irak kökenli Amerikalıları istihdam etti. Bazı figüranlar evsiz rolündeydi. Oyunculara ayrıntılı senaryolar verilerek, askerler için sarmalayıcı üç boyutlu simülasyon ortamı yaratıldı. Senaryoda intihar saldırıları, bombalar, keskin nişancı ateşi ve her askerî hatayı yayınlayan INN (CNN’in kurgu versiyonu) tarafından incelenme yer alıyordu. İsyancılar 1987 tarihli Predator filmindeki rolüyle tanınan aktör Carl Weathers tarafından eğitiliyordu. NTC yöneticileri, köylülerin ve askerlerin senaryolarını “doğaçlama Shakespeare oyunları” olarak adlandırdı.[26] Performans kuramcısı Scott Magelssen, Augusto Boal’a atıfla şunu yazar: “Tüm politik tiyatrolar, mesajlarının simülasyonun ötesindeki dünyada açıkça tezahür etmesini umar; ancak The Sandbox’taki bu içine alma deneyimi, tiyatronun gerçeklik üzerinde etkisi olduğuna dair hiçbir kuşku bırakmayan ender örneklerden biridir.”[27]
ABD askerleri, Fort Irwin’deki Ulusal Eğitim Merkezi’nin üç boyutlu simülasyon ortamında hem ‘Afgan’ yerel halkları hem de onları devriye gezen askerleri canlandırarak Afganistan’daki süregiden işgali prova ediyor. Fotoğraf: ABD Ordusu / Spc. Hanson Mendiola, 2011.
2012’de, Afganistan ve Irak’taki isyan bastırma operasyonları sona ererken ve yeni emperyal ufuklar ortaya çıkarken, ABD Ordusu beş kurgusal “bileşik devlet” içeren yeni bir simülasyon geliştirdi. Bunlardan Donovia, coğrafi, siyasal, kültürel ve askerî açıdan Rusya Federasyonu’na dayanıyor; aynı zamanda Belarus, Suriye, İran ve Çin’in özelliklerini de içeriyordu. Bu simülasyonda Donovia, “Atropia” adlı kaynak zengini ve ABD müttefiki bir ülkeyi işgal eder — Atropia, coğrafi olarak Azerbaycan ve Hazar bölgesi üzerine modellenmiştir; senaryoda Gürcistan işgalinden dersler taşır ve anlatı düzeyinde Ukrayna’nın konumunu üstlenir.[28] Atropia nüfusu, Rusça veya Arapça konuşan Amerikalı siviller tarafından canlandırılırken, Donovian saldırganları ABD askerî birlikleri tarafından oynanır.[29]
ABD Ordusu’nun 2015 tarihli ‘Decisive Action Training Environment (D.A.T.E.)’ el kitabının kapağında yer alan bileşik uluslar haritası; Donovia’nın (Rusya) Atropia’yı (Ukrayna) işgal ettiği çatışmanın ve bunu izleyen ABD vekâlet savaşının zeminini oluşturuyor.
Bu simülasyonun gerçek ülkelerin Hollywood tarzı gerçekçiliğini bir kenara bırakıp müttefik ve düşmana ilişkin bileşik modelleri tercih etmesinin birkaç olası nedeni vardır. Gerçek bir Rusya-Ukrayna çatışmasını birebir senaryolaştırmak, tırmanmayı kışkırtabilir; herkes bunun bir propaganda oyunu olduğunu bilse bile, karşı tarafın önleyici bir saldırı imkânı olmadığında bu tür provalar, açıkça topyekûn savaşı “gerçekleşmeden önce canlandırma” gücünü gösterir. Ancak daha derin neden, bileşik ulus, halk ve düşman estetiğinin, imparatorluk tahayyülünün temelini oluşturmasıdır. Emperyal düşman hem herkes hem hiç kimse olmalıdır. Birden çok olası rakibi kapsamalıdır ki, aynı anda birden fazla paralel insanlıktan çıkarma stratejisi uygulanabilsin — böylece gelecekteki istilalar, işgaller ve imha kampanyalarının zemini hazırlansın.
2014 Kırım işgalinden iki yıl önce geliştirilen Donovia–Atropia senaryosu, fiilî bir çatışmayı önceden canlandırmış, hatta önceden senaryolaştırmış olabilir. Bu senaryo, 2014’ten itibaren sahadaki gerçekliklere göre defalarca revize edildi; Kırım’ın işgali ve 2022’deki Ukrayna savaşının başlamasından sonra, hibrit savaş unsurlarıyla zenginleştirildi:[30] Atropia’daki (Donovan azınlığa sahip) ayrılıkçı hareketlerin yanı sıra “Tweeter” ve “Fakebook” üzerinden sosyal medya dezenformasyon kampanyaları eklendi.[31] 2022’de, Batı tarafından silahlandırılmış ve yabancı eğitmenlerle desteklenmiş Atropia ordusu, geniş siper savaşları, drone sürüleri ve siber saldırılar içeren yeni sürümlerle güncellendi. Böylece geleceğin savaşını hayal etme ile bu savaşın fiilî biçimde o hayali senaryoya geri yansıması arasında bir diyalektik kuruldu.
ABD askerleri, Fort Irwin’deki Ulusal Eğitim Merkezi’nin üç boyutlu simülasyon alanında kurulu Atropia’ya ait ‘Razish’ adlı kurgusal kasabada Atropia/Donovia senaryosunu canlandırıyor. Fotoğraf: Jason Miller, 2021.
En önemlisi, pek çok ayrıntılı provanın ardından bu devasa senaryoya dayalı mekânsal ve fiziksel savaş oyunları “biz-onlar” ikililiğini içselleştiriyor, savaşı (ve yüzde 5’lik bir GSYİH savaş ekonomisini) normalleştiriyor ve büyük ölçekli yok edici şiddeti meşrulaştıran ırkçı mecazları kinayeleri sürdürüyor. Bu nedenle, 2015’ten bu yana ABD’nin diğer NATO üyelerini Donovia–Atropia senaryosunu temel savaş oyunu şablonu olarak benimsemeye zorlaması şaşırtıcı değildir.[32] Ukrayna savaşı başladıktan sonra, askerî personel popüler televizyon tartışma programlarının sürekli konukları hâline geldi; cephe hattı gelişmelerini sanki bir “savaş odasındaymış” gibi kamuoyuna aktardılar. Gölge sanat dünyasının bu üç boyutlu simülasyon alanlarında çalışan senaryo yazarları, dramaturglar, oyuncular, set tasarımcıları, koreograflar ve yönetmenler, gerçekliğimizin bu kapsamlı askerîleştirilme sürecinin merkezinde yer alıyor.
- Soykırım Provasından Gerçekliği
Kentsel Savaş Eğitim Merkezi’nin erken dönem sahne düzeninde yer alan karton bir direniş savaşçısı tasviri; Adam Broomberg ve Oliver Chanarin tarafından Chicago adlı projelerinde (Göttingen: SteidlMACK, 2006) belgelenmiştir.
Hedeflenen işgalden imparatorluk tahayyülüne benzer bir geçiş, İsrail Savunma Kuvvetleri IDF’in Tze’elim Ordu Üssü’ndeki Şehir Harp Eğitim Merkezi’nin tarihinde de görülebilir. Eyal Weizman bu merkezin kökenlerini şöyle açıklar:
“Haziran 2002’de ordu, Negev Çölü’ndeki [işgal altındaki Filistin, an-Naqab çölü] Tze’elim [Wadi al-Sayal] üssünde bulunan küçük bir maket kasabayı genişletmeye başladı. Bu kasabaya Amerikan şehrine dair kurşun delikleriyle özdeşleşmiş mite gönderme yaparak ‘Chicago’ adı verilmişti. Amaç, askerî saldırı tatbikatları için dünyanın en büyük kurgulanmış ‘doğu kenti’ maketini inşa etmekti. Chicago’da ‘Kasbah’ adlı bir bölge vardır: dar sokaklarıyla bir çarşı, bir mülteci kampı simülasyonu, tankların devriye gezdiği geniş caddeleriyle bir şehir merkezi ve kırsal köyleri andıran bir mahalle.”[33]
2005 yılında, İkinci İntifada’nın ardından, ABD bu üç boyutlu simülasyon alanının genişletilmesini finanse etti; genişletme sonunda buraya altı yüzü aşkın yapı eklendi: maket apartman blokları, camiler, pazar yerleri, dar sokaklar ve tünel ağları. Bu tesis yalnızca IDF tarafından değil, ABD ordusu, diğer NATO ülkeleri ve hatta BM barış gücü misyonlarınca da kullanılmaktadır.[34] Weizman, tıpkı Fort Irwin’deki NTC gibi, Kentsel Savaş Eğitim Merkezi’nin de set tasarımcıları, dekor inşaatçıları ve tiyatro danışmanlarından oluşan bir gölge sanat dünyası tarafından “işlevsel bir kasaba”ya dönüştürüldüğünü gösterir — gerçekteki tek sakinler, kırmızı kefiye giyip roketatar taşıyan “direniş” rollerini oynayan işgal kuvvetleridir.[35] Bazı mankenler “sivil” rolündedir ama gerçek aktörler yalnızca direnişi canlandıran askerlerdir; bu da savaşçı/sivil ayrımını anlamsızlaştırır.[36] Araştırmacı Shimrit Lee, bunu şöyle tanımlar: “Düşmanlık mimarisi, boş mülteci kamplarına gerçek bir nüfusun yerleşmesini gerektirmez; güvenlikleştirilen öteki yalnızca ima edilir.”[37]
Bu üç boyutlu simülasyon alanı “Chicago”, Lübnan’ın işgalinin provasını yapmak için kullanıldığı dönemde “Hizbullahland” olarak da anılıyordu. Günümüzdeyse “Mini-Gaza” diye biliniyor.[38] Erken döneminde, Kentsel Savaş Eğitim Merkezi’nin kime karşı saldırı ve katliam provaları yaptığı belirsizdi; yetkililer burayı “genel bir Arap kasabası” olarak tanımlıyor ne bir Filistin halkına ne de kimliğine atıf yapıyorlardı.[39] Ancak son yıllardaki raporlar, duvarlarda merhum Şeyh Ahmed Yasin ve merhum Hasan Nasrallah gibi direniş liderleri ve şehitlerinin resimlerinin yer aldığını; Filistin’e açıkça atıfta bulunulduğunu belgeliyor.[40] Bu provaların nihai hedefi, “direnişle savaşmak” değil, tüm Filistin’in inşa edilmiş çevresinin —okullarından evlerine, tünellerinden hastanelerine dek— “düşman” olduğu ve her an işgalci askerlere karşı saldırıya dönebilecek bir alan olduğu fikrini içselleştirmektir.
Paradoksal olarak, düşman temsilleri genelleştirilmiş “Arap kasabası”ndan Hamas gibi somut öznelere daraldıkça, hedef alınabilecek alanın kapsamı katlanarak genişlemektedir. Noa Roei ve Gabriel Schwake, bunu eğitim merkezinin bir “tehdit pastişi” olarak tanımlar; onlara göre “pencereler, balkonlar ve farklı yüksekliklerdeki çatıların amacı, Arapların yaşadığı bir mekânın idealize edilmiş bir manzarasını taklit etmek değil, kontrol edilmesi gereken tüm görüş ve ateş hatlarını görünür kılmaktır.” Bu yaklaşım, “bir Arap evinin iç mekânını, yalnızca hedeflerin, zafiyetlerin ve potansiyel tehlikelerin sıralandığı basit bir listeye” dönüştürür.[41] Hamas savaşçıları görünürdeki düşman olabilir, fakat sahne düzeni, Hamas’ın tünellerden mutfaklara, okullara ve hastanelere dek uzandığı fikrini yayıp doğallaştırır. Bu yayılma, Sumud Özgürlük Filosu’nun Eylül ayında İsrail hükümeti tarafından “Hamas Filosu” ilan edilmesiyle saçma boyutlara ulaştı.[42] Düşmanı insandan zeytin ağacına, tünelden insani yardıma kadar her şey olarak temsil eden bu yaklaşım, senaryonun kökten imha edici tahayyülünü açığa çıkarır.
İşgal güçleri tarafından ‘Küçük Lübnan’ olarak adlandırılan yeni eğitim tesisi, Suriye’nin Zaarour köyünün kalıntıları üzerine inşa edilmiştir. Fotoğraf: IDF, 2025.
Sanatçılar Adam Broomberg ve Oliver Chanarin, 2006 tarihli Chicago adlı kitaplarında, Kentsel Savaş Eğitim Merkezi’ndeki bu üç boyutlu simülasyon ortamını fotoğraflayıp analiz ettiler. Keskin ve ileri görüşlü bir şekilde şunu gözlemlediler: “Olan her şey önce burada, provada oldu.”[43] Başka bir yerde, “Beyrut’un işgali, birinci ve ikinci intifadalar, Gazze’den çekilme… İsrail’in son otuz yılda Ortadoğu’daki büyük taktik operasyonlarının neredeyse her biri burada önceden sahnelendi” diye açıkladılar.[44] Aradan geçen yirmi yılda bu tespit daha da doğrulanmıştır. 2023 Ekim’inde gerçekleşen kara işgali öncesinde, IDF askerleri, “Gazze Şehri’nin ele geçirilmesi, Hamas liderliğinin yok edilmesi ve 18 aya kadar sürebilecek bir imha harekâtı” senaryosunu burada prova ediyordu.[45] 2025’te ise “Little Lebanon” adı verilen yepyeni bir tesis açıldı; böylece kara işgali ve yayılmacı işgal provaları artık süreğen hâle getirildi.[46] ABD’de olduğu gibi, İsrail’in askerî eğitim senaryoları da önce test edilir, sonra gerçekliğe dönüştürülür; ardından bu gerçeklik tekrar senaryoları besler. Bu döngüde, yerleşimci-sömürgeci bir işgal tahayyülünden imparatorluk zihniyetine geçişin normalleştiğini görürüz.
Kentsel Savaş Eğitim Merkezi’nin üç boyutlu simülasyon ortamında sahte direniş resimleri ve grafitileri yapmakla görevlendirilen işgal askerleri, kendilerine öğretilen imha edici tahayyülü artık gizleyemez hâle gelmiş ve Hamas lideri Yahya Sinvar’ı yeraltı tünelinden çıkan yarı-insan, yarı-sıçan benzeri bir varlık olarak betimleyen büyük bir duvar resmi eklemişlerdir. Fotoğraf: Hannah Eskin, 2024.
Gölge sanat dünyasının kültürel üretimlerine baktığımızda, 8 Ekim 2023’ten bu yana hızlanan soykırım evresinin bir “tepki”den çok, işgalcinin askeri ve hayali provalarının önceden haber verdiği bir sonuç olarak belirdiğini görürüz. Bu kültürel üretimin çarpıcı örneklerinden biri, Kentsel Harp Eğitim Merkezi’nde 2024 yılında yapılan ve Hamas lideri Yahya Sinwar’ı (aynı yılın ilerleyen döneminde öldürülecekti) bir yeraltı tünelinden çıkan insan–fare melezi bir figür olarak tasvir eden duvar resmidir. Bu resim, ortamın gerçekliğini artırmak amacıyla direnişe ait slogan ve sembolleri taklit eden sahte grafitiler ve duvar resimleri üretmekle görevlendirilen işgal askerleri tarafından yapılmıştır.[47] Bu, üç boyutlu simülasyon ortamının yok edici tahayyülünün kendi kendini üretmesi değil midir? Filistinlilerin insanlık dışı şekil değiştirenler, veba, haşarat olarak açık bir şekilde temsil edilmesi, tam da bu söylemi yaymak için inşa edilmiş eğitim ortamının içinde görünür hâle geliyor. Söz konusu duvar resmi, yok edici propagandanın en ağır biçimlerinden birine denk düşer: Fritz Hippler’in 1940 tarihli sahte belgeseli Der Ewige Jude’un (Ebedi Yahudi) Yahudi halkını yozlaşmış, asalak ve aynı zamanda her şeye kadir bir istilacı olarak sunmasına benzer bir kurgudur. Kentsel Harp Eğitim Merkezi’nin bu üç boyutlu simülasyon alanı, Noa Roei ve Gabriel Schwake’in sözleriyle, “er ya da geç kendi göndergesinin yerini alan” hayali, “uydurulmuş bir gerçekliği” yazan, sahneleyen ve prova eden bir mekanizma hâline gelmiştir.[48]
- Soykırımcılığa Karşı Yaşamı Örgütlemek
Bu makalede, gölge sanat dünyasında prova edilen iç içe geçmiş emperyal ve imha edici tahayyülleri ele aldım—çoğu kez gizli sınıflandırma altında yürütülen, üç boyutlu simülasyon oyunları ile askerîleştirilmiş bilimkurgunun oluşturduğu; büyük ölçekli sahnelemelerin ve işgal altındaki halkları her yönden kuşatan tehditlere dönüştüren ırksallaştırılmış, insanlık dışılaştırıcı senaryoların iç içe geçtiği bir kültürel alanı. Ancak sorulması gereken, soykırımın bu tahayyüllerin tek sonucu olup olmadığıdır. Yoksa imparatorluğun küresel apartheid düzeninin gerçek işleyiş biçimi, nüfusların nekropolitik yönetimi midir?[49] Eğer öyleyse, gölge sanat dünyasının soykırımı kültürelleştirme ve normalleştirme işlevi, sömürgeci, emperyal ve kapitalist sistemlerin tamamını birbirine bağlayan bir koşula dönüşür. Artık gölgelerde değil, apaçık ortada iş gören bir ahir zamanlar faşizminin resmî estetiğine evrilir.[50]
Bizim görevimiz, bu emperyal ve imha edici tahayyüllere yalnızca soykırımı meşrulaştıran rejimlere ve kurumlara boykot, yatırımların çekilmesi (divestment) ve yaptırımlar uygulayarak değil, aynı zamanda yaşamın ve direnişin kültürünü yayarak karşı çıkmaktır. Kendi kamplarımızı kurmamız gerekir — fakat bunlar, soykırımı değil, yaşamı örgütleyen yaratım süreçlerini (genopoiesis) prova eden, yazan, sahneleyen, canlandıran kamplar olmalıdır.
NOTLAR
[1] Sanat dünyasının kara para aklama, spekülasyon ve vergi kaçırmadaki rolüne — ve finansallaşmaya karşı haritalama/karşı-haritalama yapan sanatçılara — dair analiz için bkz.: Max Haiven, Art after Money, Money after Art: Creative Strategies Against Financialization (Pluto Press, 2018).
[2] Eyal Weizman, “kültürel gölge dünya” kavramını, Stephen Graham’ın “kentsel alanlarda askerî operasyonları yeniden düşünmek üzere kurulmuş askerî kentsel araştırma enstitüleri ve eğitim merkezleri” üzerine yaptığı araştırmalara dayanarak inceler. Weizman, resmî sanat dünyasındaki avangard kültür teorilerini askerî istihbaratın gölge dünyasını açıklamak için benimser. Bkz.: Weizman, Hollow Land: Israel’s Architecture of Occupation (Verso, 2007). Bu, sanatçı Trevor Paglen’ın “karanlık dünya” ya da “gizli devlet” (veya “karanlık coğrafya”) dediği şeye yakındır. Paglen’ın kavramsallaştırması, gölge dünyanın kendi kültürünü üretmesinden ziyade, sanatsal araçların görünmezliğe direnme kapasiteleriyle ilgilidir. Bkz.: Paglen, Blank Spots on the Map: The Dark Geography of the Pentagon’s Secret World (New American Library, 2010).
[3] Jonas Staal, “Propaganda (Art) Struggle,” e-flux journal, no. 94 (Ekim 2018); ayrıca Staal, Steve Bannon: A Propaganda Retrospective (Het Nieuwe Instituut, 2018).
[4] Bkz.: HyperNormalisation, yönetmen: Adam Curtis (BBC, 2016); ayrıca Propaganda Theater, Video Study, yönetmen: Jonas Staal (Jindřich Chalupecký Society, 2023).
[5] Palestine’de 8 Ekim 2023’ten bu yana yoğunlaşan soykırım ile “Büyük İsrail” doktrini arasındaki ilişki üzerine bkz.: Francesca Albanese, “Report of the Special Rapporteur on the Situation of Human Rights in the Palestinian Territories Occupied Since 1967,” BM Genel Kurulu’nun 79. oturumuna sunulan rapor, 1 Ekim 2024. Netanyahu’nun ilave yayılmacı iddiaları için bkz.: “Arab, Islamic Countries Condemn Netanyahu’s ‘Greater Israel’ Remark,” Al Jazeera, 16 Ağustos 2025.
[6] Manisha Ganguly, “‘A Deadly Scheme’: Palestinians Face Indiscriminate Gunfire at Food Sites,” The Guardian, 9 Ağustos 2025.
[7] “Amerikan Holokostu” ifadesi, Russell Thornton’ın American Indian Holocaust and Survival (1987) çalışmasından gelir. Roxanne Dunbar-Ortiz, bunun çok yüzyıllık ve hâlen süren bir soykırım olduğunu savunur: An Indigenous Peoples’ History of the United States (2015).
[8] P. W. Singer, “MEET THE SIMS … and Shoot Them,” Foreign Policy, no. 178 (Mart–Nisan 2010).
[9] Marc DiPaulo, War, Politics, and Superheroes (2011).
[10] Augusto Boal, Theater of the Oppressed (2008)
[11] America’s Army’nin kapsamlı tarihi için: Robertson Allen, America’s Digital Army (2017).
[12] Marcus Schulzke, “America’s Army,” in Zones of Control (2016), s. 303.
[13] Dima Saber & Nick Webber, “‘This Is Our Call of Duty’,” Media, Culture & Society (2017).
[14] Robertson Allen’ın “bileşik düşman” yorumu: Allen, “The Unreal Enemy of America’s Army,” Games and Culture 6, no. 1 (2011): 52.
[15] Call of Duty’nin toplam 25 milyar saatlik oynanış süresi üzerine bkz.: Matt Liebl (2016); Alex Co (2021).
[16] Atlantic Council, “Atlantic Council Announces New Art of Future Warfare Project,” basın bildirisi, 19 Kasım 2014.
[17] Simon Parkin, “Call of Duty: Gaming’s Role in the Military-Entertainment Complex,” The Guardian, 22 Ekim 2014.
[18] See the official website of Red Team Defense.
[19] Red Team, Ces Guerres Qui Nous Attendant 2030–2060 (2022), 13–70.
[20] Red Team, Ces Guerres Qui Nous Attendant 2030–2060: Saison 3 (2024), 85–151.
[21] Jonas Staal, “Propagating ‘Them’ in Fascist, Imperial, Liberal and Emancipatory Politics,” in Transatlantic Practices of Fascism(s) and Populism(s) from the Margins: The Cultural Politics of “Us” versus “Them,” ed. Reindert Dhondt, Monica Jansen, and Maria Bonaria Urban (Routledge, forthcoming 2026).
[22] Claire Paccalin, “Why Macron Is Reading Sci-Fi Thrillers to Prepare for the Wars of the Future,” France 24, June 6, 2023.
[23] Trevor Paglen, I Could Tell You but Then You Would Have to Be Destroyed Me (Melville House Publishing, 2010).
[24] Görünür görünmezlik” kavramı, böylece bir tür “kanıtın kanıtı” işlevi görebilir — var olduğunu bildiğimiz, fakat tam olarak hangi biçimde var olduğuna erişemediğimiz şeyleri ifade eder. Bkz.: Thomas Keenan, “Disappearances: On the Photographs of Trevor Paglen,” in Sensible Politics: The Visual Culture of Nongovernmental Activism, der. Meg McLagan & Yates McKee (Zone Books, 2012), s. 47. Bu kavram, Sven Lütticken’in “kamusal alanın yapısal bir komplo olarak işlemesi” fikrine şaşırtıcı derecede benzer; bu fikir, Rumsfeldvari “bilinen bilinmeyen” kavramına eleştirel bir yaklaşımdır. Bkz.: Sven Lütticken, Secret Publicity (NAi Publishers, 2005), 194–95.
[25] Scott Magelssen, “Rehearsing the ‘Warrior Ethos’: ‘Theatre Immersion’ and the Simulation of Theatres of War,” Drama Review 53, no. 1 (Spring 2009).
[26] Magelssen, “Rehearsing the ‘Warrior Ethos,’” 55.
[27] Magelssen, “Rehearsing the ‘Warrior Ethos,’” 69.
[28] US Army, Decisive Action Training Environment, version 2.2, April 2015 →.
[29] Anita Stratton, “Roleplayers and Technology Enhance Soldier Training,” 24 Ağustos 2015.
[30] Temel değişikliklerden biri, “Bir Donovia” anlatısının — yani “Büyük Rusya” tezine gönderme yapan bir yaklaşımın — devreye sokulmasıydı. Bu anlatı, Donovia’nın (Rusya) yalnızca Atropia’ya (Ukrayna) değil, tüm Avrupa’ya yönelik bir tehdit olduğunu öne sürer. Bkz.: Stephen Wright, “Decisive Action Training Environment (DATE) Update: One Donovia,” T2COM G2, 21 Mayıs 2024.
[31] Oliver Wainwright, “‘We’ve Got Drone Swarms, Dirty Bombs, Radar-Jamming’: The Fake Town Where America Practices for War,” The Guardian, May 15, 2024.
[32] Yalnızca 2025 yılında, ABD ordusu Avrupa’da bir dizi büyük çaplı savaş oyunu tatbikatı düzenlemiştir. Bunların arasında Almanya’daki Ortak Çok Uluslu Hazırlık Merkezi’nde gerçekleştirilen ve on altıdan fazla ülkeden binlerce askerin katıldığı iki aşamalı “Combined Resolve 25” tatbikatı; Kosova’daki çok uluslu “Defender Europe 25” tatbikatı; ve Almanya Hohenfels Eğitim Alanı’ndaki “Saber Junction 25” tatbikatı bulunmaktadır. Bu tatbikatların tamamı aynı senaryoyu takip etmiştir.
[33] Weizman, Hollow Land, 205–8.
[34] Eğitim tesisine dair güncel bir değerlendirme için İsrail işgal güçlerinin resmî internet sitesine bakılabilir; ancak tesisin büyük ölçüde gizli niteliği nedeniyle bu kaynağın tam kapsamlı bilgi sunduğu varsayılamaz: “Urban Warfare Training Center—Simulating the Modern Battle-Field,” 26 Ekim 2011.
[35] “Bazı eğitim oturumlarında ordu, tanınmış bir Tel Aviv tiyatrosunun sahne tasarımcısını gerekli dekorları sağlamak ve özel efektleri düzenlemek üzere görevlendirmiştir.” Weizman, Hollow Land, s. 208. Tesis ziyaretlerine ilişkin medya haberleri ve fotoğraf kanıtları, işgal askerlerinin bizzat direniş rolünü üstlendiklerini göstermektedir. Bkz.: Oded Balilty, “Israelis Train in Ghost Town Dubbed ‘Mini Gaza,’” Associated Press, 2022.
[36] Noa Roei ve Gabriel Schwake’in belirttiği üzere: “Chicago ve Al Furan, Arap kentsel yerleşimlerini —tekil birimlerden mekânsal dağılıma kadar— tehdit alanları olarak tasarlarken, pratikte düşman savaşçı ile sıradan kent sakini arasındaki ayrımı geçersizleştirir.” Roei & Schwake, “Pastiche of Threats: A Spatial Analysis of Military Urban Training Centres,” Amsterdam Museum Journal, no.1 (Güz 2023): 110.
[37] Shimrit Lee, “Simulating the Contact Zone: Corporate Mediations of (Less-Lethal) Violence in Israel, Palestine, and Beyond,” Jerusalem Quarterly, no. 75 (Autumn 2018): 35.
[38] Stephen Graham, Cities Under Siege: The New Military Urbanism (Verso, 2011), s. 194.
“Mini Gazze” teriminin kullanımının 2022’de başladığı görülmektedir; bkz. Oded Balilty, “Israelis Train in Ghost Town Dubbed ‘Mini Gaza.’”
[39] “‘Filistinli’ yerine ‘Arap’ adlandırmasının kullanılması, kimliği fiilen görünmez kılar; bu açıdan Chicago’nun bir hayalet-şehir olarak varlığı, İsrail söyleminde Filistin’le —Ramallah ve Nablus gibi kentlerle— ilişkiler konusunda süregelen inkâr çizgisini açık biçimde gösterir.” Adam Broomberg & Oliver Chanarin, Chicago (SteidlMACK, 2006), sayfa numarasız.
[40] “‘Mini Gaza’: The IDF’s Urban Warfare Training Center, a Town That’s Known Only War,” Times of Israel, 22 Haziran 2022; ayrıca bkz.: Kelsey Vlamis, “See the Desert Ghost Town Israeli Soldiers Call ‘Mini Gaza,’ Where the Israel Defense Forces Train for Urban Warfare,” Business Insider, 14 Ekim 2022.
[41] Roei and Schwake, “A Pastiche of Threats,” 109.
[42] Israeli Ministry of Foreign Affairs, “Statement Regarding the Hamas Flotilla,” September 22, 2025.
[43] Broomberg and Chanarin, Chicago.
[44] Daniel Tchetchik’te şu şekilde aktarılır: “Bir IDF’nin Arap köyü maketinden İsrail hakkında ne öğrenebiliriz?” Haaretz, 12 Ekim 2013. Broomberg ve Chanarin’in, Kentsel Harp Eğitim Merkezi’ndeki büyük ölçekli üç boyutlu simulasyonun 2003’te inşasından önceki operasyonlara da atıfta bulunduklarını not etmek gerekir. “Chicago’nun çekirdeği, 1980’lerin başında, İsrail güçlerinin Lübnan’ı işgal ettiği dönemde, bir Lübnan köyünü simüle eden küçük bir eğitim alanı olarak inşa edilmiştir.” Bkz.: Eyal Weizman, “Frontier Architectures,” içinde Broomberg and Chanarin, Chicago.
[45] Brendan Cole, “How Israel’s Fake City Helped Prepare for Gaza Invasion,” week, October 16, 2023.
[46] Yoav Zitun, “IDF Unveils ‘Little Lebanon’ Training Facility to Prepare for Future Hezbollah Battles,” Ynet Global, May 5, 2025 .
[47] Yitzhak Eitan, “IDF Soldiers Use Art to Lift Spirits with Hamas Leader’s Caricature,” Hidabroot, January 21, 2024
[48] Roei and Schwake, “Pastiche of Threats,” 110.
[49] Achille Mbembe, nekropolitikayı “insan varoluşunun genelleşmiş araçsallaştırılması ve insan bedenlerinin ile topluluklarının maddi olarak yok edilmesi” olarak tanımlar — kısacası, “yaşamın ölümün gücüne tâbi kılınmasının çağdaş biçimleri.” Mbembe, Necropolitics (Duke University Press, 2019), s. 86, 92.
[50] Naomi Klein and Astra Taylor, “The Rise of End Times Fascism,” The Guardian, April 13, 2025
Kaynak: https://www.e-flux.com/journal/158/6776805/the-shadow-art-world-rehearsing-genocide
Not: Kesintisiz Faaliyet, çevirisini yayınladığı makalelerde aktarılan tüm görüşleri benimsemek zorunda değildir. Amacımız ilginç veya faydalı olabileceğini düşündüğümüz çeşitli görüşleri/perspektifleri paylaşmaktır.